İlhami Güneş

Uzman GörüşleriTicari İşletme Ve Sınai Mülkiyet Hakları


Bir sınai veya ticari girişim ancak belli unsurlarla gerçekleşebilir. Öncelikle sermayeniz, arsanız, binanız veya kiradan doğan hakkınız, bilginiz ve işletme aklınız veya girişimcilik potansiyeliniz bulunmalıdır. Yatırım için yeterince sermayesi bulunmayanların bu açığı bazı şartlar altında, belli bir yöntemle kapatmaları da mümkündür. Bu anlamda sınai mülkiyet hakları gündeme gelmektedir.

Bir ticari işletmenin işleyişinin ve başarısının önemli bir sigortası da, sahip olduğu ve veya ileride elde edeceği sınai mülkiyet haklarını koruma yöntemleri konusundaki bilincidir. Ticari hayata başlamakla bu işletmenin, şirket veya kişi işletmesi olmasına bakılmaksızın karşılaşacağı kimlik ve marka sorunları, sırlar ve teknik bilgi birikimi, know-how, patentlerle ilgili sorunlar bulunmaktadır.

Girişimcinin “niş bir ürünü” olduğunda, bu ürünün piyasada talep göreceği de bekleniyorsa, sınai anlamda tedbirler almak gerekebilir; ürünü korumak, rakipleri taklitten kaçınmaya zorlamak için bir takım yöntemler söz konusudur.

Bu konuda rekabet şartlarına uyarak ve hukuk içinde kalmak kaydıyla yapılması gereken adımlar ve önlemler bulunmaktadır. Şimdi sırasıyla işletmenin atacağı hukuk adımları, koruma önlemleri ve yasal zorunluluklar üzerinde duralım:

Ticaret veya sınai faaliyete yeni başlayan bir girişimci açısından düşününce, ilk olarak girişimcinin gerçek kişi tacir veya tüzel kişi olsun, diğer tacirlerden ayırt edilmek için bir unvana ihtiyacı bulunmaktadır. Gerçek kişi tacirler (ki Bakanlar Kurulu kararıyla gösterilen sınır ile esnaftan ayrılırlar) işletmeyle ilgili işlerini bir ticaret unvanı seçerek bu unvan altında yapmak zorundadır. Bu kendi adı soyadı ve faaliyetini ifade eden eklerle meydana gelen bir unvandır. Ekler yasaya uygun olmalı, şirketmiş gibi bir zan yaratmamalıdır.
Ticaret Unvanı sicile kaydedilir. Ülke çapında koruma elde eder.

Tüzel kişiler açısından da aynı ilke geçerlidir. Unvan faaliyeti ifade eden ekler ve kılavuz sözcükle oluşturulur, şirketin nevini belirten terimle son bulur; İşletmenin görülebilecek bir yerine asılır, ticari evrakta kullanılır.
Ticaret unvanı usulen tescil ve ilan edildikten sonra sadece sahibi tarafından kullanılabilir. Haksız kullanıcılara karşı TTK 52. Md, koruma düzenlemiş ve dava hakkı vermiştir. Ancak tacir, unvanı marka gibi de kullanacaksa o konudaki yasa hükümlerini gözetmeli, iltibastan kaçınmalı, başkasının benzer tescilli veya eski tarihli tescilsiz markasına dikkat etmelidir.

Ticari işletmenin de diğer işletmelerden ayırt edilmesi için bir adı olacaktır, işletme adı da seçilip sicile kaydedilir. Unvan ve marka hakkı gibi, işletme adı da sadece sicil çevresi değil, ülke çapında koruma sağlar. Markalarla çakışma olasılığını göz önünde tutarak işletme adı seçimi yapılmalıdır. Bu yaygın koruma aynı zamanda işaret üzerinde haksız marka tescillerinin iptalini sağlamak bakımından bir imkan da sağlar.
Ticaret unvanı ve işletme adı sınai mülkiyet haklarındandır. Sahipleri bu hakları, hakkın kuralları içinde kendi işlev ve amaçları çerçevesinde kullanır, izinsiz kullanıcıları men edebilir.

Tacirin işletmesi faaliyet gösterdikçe çeşitli ticari nitelikte bilgiler toplar; müşteri kayıtları, ürün Pazar araştırmaları, üretim, ithalat ve ihracat bilgileri, standart ve kalite bilgileri gibi sayısız bilgi ve veri işletme için korunması gereken değerler haline gelir. Bunların bazıları şartları taşımak kaydıyla FSEK kapsamında eser olarak korunabilir veya yine aynı kanun kapsamında veri tabanı koruması söz konusu olabilir. Keza ticari sır ve know-how haksız rekabet hükümleri çerçevesinde korunabilirler.

Örneğin işletmenin çok rağbet gören özel ürünün üretim bilgileri bu kapsamda olabilir. Yine, bu ürünün şartlara bağlı olarak tasarım belgesi ile tescillenmesi mümkün olabilir. Tasarım alınamasa da ürünün kalıbına ilişkin çizimler, master kalıplar FSEK kapsamında ‘eser’ şartlarını taşıyabilir.

Tacirin üretim veya hizmet sunumu faaliyetlerinde marka sahibi olması mümkündür ve arzu edilir. Marka ise, mal ve hizmetlerin başka tacirlerin mal ve hizmetlerinden ayırt edilmesine yarar. İşletmenin bir anlamda yüzü, kimliğidir. Marka işletmenin malını veya hizmetini ferdileştirir, tüketiciye kaynak bilgisi ve dahası kalite referansı verir. Aynı zamanda kullanıldıkça reklam işlevi görür. Markanın tescillenmesi zorunlu değildir; tescilsiz biçimde kullanmak mümkün olmakla birlikte, risklerin göze alınması gerekir.

Girişimci, uygun bir marka seçmeli, bu sırada işaretin başkası tarafından kullanılıp kullanılmadığına dikkat etmelidir. Türk Patent Enstitüsü, marka tescillerini yasal esaslara göre sağlar ve kararları mahkeme denetimine açıktır. Mal veya hizmeti ifade etmeyen, ima etmeyen sözcüklerin veya şekillerin marka yapılması uygundur ve en tercihe şayan olan da yapay sözcüklerdir. Marka mal ve hizmetlerin bir başka işletmenin mal ve hizmetlerinden ayırt edilmesine yarayan ve grafikle gösterilebilen, çoğaltılabilen nitelikteki kişi adları, sözcükler, şekiller, harfler, sayılar, malların biçimi veya ambalajları gibi her türlü işaretlerdir  (MarkKHK 5. madde). Bu tanımda iki ana unsur bulunmaktadır; işaret ve ayırt edici özellik. Kararname, bu tanımda belirtilen “işletme” ibaresi yerine “teşebbüs” sözcüğünü kullanmıştır. Ancak teşebbüs sözcüğü hukuki olmaktan ziyade, ekonomik karakterli bir anlama gönderme yapmaktadır.
-Ayırt edicilik,
-Yukarıdaki özelliği olan, çizimle görüntülenebilen, çoğaltılabilen her türlü işaret 
Tanımda yer alan tali unsur;
-İşletme (esnaf veya tacire ait teşebbüs)
Yenilenmek şartıyla markalar sonsuza dek korunur ve geçerli kalır. Markanın temel işlevleri, mal veya hizmetin geldiği kaynağı göstermesi, diğer mal ve hizmetlerden ayırt edilmesini sağlaması, tüketiciye mali kalitesi ve vasıfları hakkında bilgi vermesi ve sahibi için reklam, tanıtım imkanı sağlamasıdır. Kimi zaman bazı markalar, ürünleri satın alanlara bunların belli bir üretici veya satıcıdan geldiği bilgisini verir. Bazı markalar alıcıya özellikli bir imajı elde etmelerine yardımcı olacağı vaadini verirler. Diğer bazıları ise alıcıya satın aldıkları ürün veya hizmet hakkında bilgi sağlarlar. Marka sahibinin markayı nasıl kullandığına, alıcıların nasıl algıladıklarına bağlı olarak bazı markalar bu işlevlerin tümünü veya bir kısmını sağlarlar.

Marka Olabilecek işaretler;
-Kişi adları:
Kişi ad ve soyadı veya sadece biri marka olarak tescil edilebilir . Buna “Dr. Otker, Phillip Morris, Sabri Özel, Koç, Neslihan Yargıcı, Sabancı, Eczacıbaşı” örnek olabilir. Kişi adının marka olmasında bu ad üzerinde marka sahibinin zaten bir hak sahibi olması veya adın kendine ait olması veya adın yaşayan birine ait olması da gerekmez. Sıklıkla görüldüğü gibi, tarihi, tanınmış ve topluma mal olmuş kişi adları marka olarak tescil edilmektedir. Örneğin, çikolata ve ondan yapılan şekerlemeler için “Mozart”, votka için “Gorbaçov”, konyak için “Napolyon” gibi.
-Sözcük veya Sözcükler, Sloganlar
Anlamlı veya anlamsız sözcükler, sözcük grupları koşulları taşımak kaydıyla marka olarak tescil edilebilirler. İstatistiksel olarak en çok rastlanılan marka türü sözcük markalarıdır.  Sloganların marka olarak tescilinde bir engel bulunmamakla birlikte, ürünü tanımlayıcı olmayan, zeka ve yaratıcılık taşıyan sloganların başarılı markalar olacağı kuşkusuzdur. Slogan, bir malın veya hizmetin konusunu veya kalitesini vurgulayan belirleyici bir formül olarak tanımlanabilir.  Slogan, reklamı yapılan ürün, hizmet ya da marka ile ilgili aktarılmak istenenlerin kısa ve etkili biçimde açıklandığı ögedir. Birkaç kelime ile ürün, hizmet veya marka anlatılır; kampanya sürdürülerek tüketiciye sağlanan yararlar anlatılır.  
- Harfler ve Sayılar
MarkKHK’ye göre tek bir harf veya birkaç harf birlikte marka olarak tescillenebilir. Aynı şekilde sayılar da tek başına veya harflerle birlikte tes-cillenebilir. Örneğin, BMW, AEG, 3M, İGS, GTI, HP gibi markalar bulun-maktadır. Kuşkusuz tek bir harfin kendi başına marka olarak tescili ve tescil ettirene tekel tanınması düşünülemez. Bunun için, o harfe tescil ettirenin kullanımla ayırt edicilik kazandırma keyfiyetine bakılır.
-Şekiller
“Şekil” her türlü çizimleri, resimleri, simgeleri, amblemleri; somut, çiz-gi veya renk/renkler ile anlatımları, sözcük, resim, grafik ve renk karışımı veya bileşimi düzenlemeleri ve kompozisyonları ifade eder. Anlamın abartılı veya iddialı olması sonuca etkili olmamakla beraber haksız rekabet ve dürüstlük kuralları saklıdır. Haksız rekabete ilişkin hükümler bu yolda marka hukukunun sağladığı marka seçme serbestisinin sınırlarını çizmektedir.  Ayırt edicilik taşımak kaydıyla resim, grafik, armalar, rölyef, amblem, logo, hologram ve sentez görüntüleri şekil markaları kapsamında yer alır. Şekiller ile sözcüklerin bileşimi de marka olarak kullanılabilir. Şekil markalara ilişkin aşağıda tipik örnekler verilmiştir.



-Üç Boyutlu Biçimler
Mal veya ambalajın biçiminin marka olarak tescili de MarkKHK 5/1 maddesinde yer alan “malların biçimi veya ambalajları” ibaresine göre ola-naklıdır. En tipik örnek, coca-cola’nın şişesidir. Aşağıdaki örnekte, tıraş makinesinin üç boyutlu kendine özgü modeli tasarım koruması yerine tercih edilen marka tescili koruması tescille sonuçlanmamıştır. ATAD Remington tarafından Phillips’e karşı açılan haksız rekabet davasında, Phillips firmasının tescil ettirdiği üç boyutlu markada ileri sürdüğü ayırt ediciliğin bulunmadığını, üç başlıklı tıraş makinesinde bu biçimin istenen teknik işlev ve verimliliği gerçekleştirmek bakımından zorunlu olduğunu ve piyasada bulunan başka farklı tıraş makinelerinin bulunmasının sonucu değiştirmeyeceğini açıklamıştır .
-Renkler
MarkKHK 5. maddede tescil edilebilecek işaretler arasında renk ve renklere açıkça yer vermemiştir. Ancak, cümlenin sonu “… çizimle görüntülenebilen, benzer biçimde ifade edilebilen her türlü işaret ...” ibaresi ile bittiğinden renk veya renklerde grafik olarak gösterilebilen işaretler olabileceğinden marka olarak tescil edilebilir bulunmaktadır. Ancak, rengin ayırt edicilik taşıması ve olabildiğince şekille birleşmesi uygundur.
-Sesler, Melodiler ve Kokular
Bu grup markalar ise geleneksel markalardan ayrılmaktadır. MarkKHK 5. maddenin “çizimle veya benzer biçimde ifade edilen” ibaresi gereğince reklam spotları, bir TV programını veya bir diziyi simgeleyen “jingle” denen tanıtıcı kısa melodiler veya melodi niteliği taşıyan sesler, mesela MGM’nin aslanının kükremesi, Harley Davidson motosikletlerinin motor sesleri marka olarak tescillidir.       
Bazı işaret veya sözcükler mutlak olarak marka yapılamaz niteliktedir. 
Örneğin, bilgisayar ürünü için “computer, bilgisayar” sözcükleri marka olamaz. Ancak anılan sözcük örneğin çikolata için marka olabilir. Kargo hizmeti için “kargo, Cargo, taşımacı” gibi sözcükler marka yapılamaz. Ancak faaliyete dair sözcüğün yanına ayırt edici özellikli bir sözcük eklenirse yani, “Nursel Taşımacılık, Hasan Göçer Kargo,” gibi, olursa marka alınabilir.
Ticari Sır/patent, faydalı model ve tasarım tescili;
Girişimcinin sahip olduğu yenilikçi fikirler ve teknik bilgiler için tescil yaptırmak veya bunları hiç açıklamadan kendi bünyesinde sır olarak saklamak şeklinde tercihleri olabilir. Ticari sır koruması haksız rekabet çerçevesinde gerçekleşir. Bu alanda bazı ispat sorunları olabilecektir. Öte yandan tescil ise korumada kolaylık sağlamaktadır.
Elbette ilgili bilgi veya yöntem, konu edileceği sınai mülkiyet hakkı bakımından yasal tescil koşullarını karşılaması gerekecektir.
Eğer keşfettiğini düşündüğü bilgi yeni ve buluş adımı taşıyan bilgi ise patent ile tescillenip 20 yıl süreyle korunur. Ancak patentleme, uzun, masraflı, bürokratik ve yarı yargısal işlemlerle dolu bir süreçtir.
Faydalı model ise patentten buluş adımı içermemesi ve daha düşük bir koruma düzeyi ile ayrılır. 10 yıllık koruma sair yönleri ile patente paralel haklar sağlar. Mutlak yenilik ve endüstriyel uygulamaya elverişlilik yeterlidir. TPE beyana bağlı kalır, esaslı bir inceleme yapmadan tesciller. Buna karşın hükümsüzlük davası açılması halinde, mahkemede mutlak yenilik şartı, derinlemesine araştırılır.
Tasarım ise ürünlerin yeni ve önceki tasarımlardan ayrılan formları bakımından tescille koruma sağlar. Tasarım işlevi değil görünümü korur. Bu nedenle kullanım sırasında görünmeyen ürünlerin tasarımı yeni de olsa tescil alamaz, aldığı takdirde iptal edilebilir. Tasarımlar 5 yıllık yenilemelerle en çok 25 yıl korunurlar.
Tescilli sınai hakların ve telif haklarının korunması, haksız rekabet hükümleriyle paralel bir mantıkla şekillenmektedir. Markaya, tasarım hakkına veya patent haklarına izinsiz el atmalar özde haksız rekabet oluşturmaktadır.
Telif hakkının korunması bir yana bırakılırsa fikri mülkiyet hukukunda koruma, esasen tescille sağlanan bir korumadır. Diğer bir deyimle, teknolojideki yenilikler, yeni tasarımlar veya markalar tescillenerek korunmaktadır. Buluş yapıldığında veya tasarım üretildiğinde gizli olan bu bilgiler, kamuya açıklanmakla belgeye bağlanabilmekte ve açık bilgiler haline gelmektedir. Oysa, ticari sır korumasına konu olan bilgi hiçbir şekilde kamuya açıklanmamakta ve bu şekilde, sahibi tarafından gizliliği sürdürülerek fiilen korunmaktadır. Ticari sır için doğası gereği, bir eşik ve koşul öngörmek de olanaklı değildir. O nedenle iki hakkın yarışması söz konusu olmaz. Bununla birlikte, patent, marka veya tasarım sahibinin koruma süresince aynı zamanda haksız rekabete de dayanması olanaklıdır. Haksız rekabet kuralları, fikri mülkiyet haklarını kümülatif biçimde, onlarla bağlantı halinde korur. Yani tescilli hak, varlığını kendi düzenlemeleri dahilinde sürdürdüğü sürece ihlal eylemleri haksız rekabet de oluşturur. Ancak, süresi dolmuş bir patent, tasarım veya yenilenmeyen bir markanın haksız rekabete çerçevesinde korunması da kabul edilemez. Haksız rekabetin sağladığı korumanın işletilebilmesi için korumayı haklı kılan sebeplerin geçerliliğini sürdürmesi diğer bir deyimle, özel kanunların sağladığı korumanın da devam ediyor olması gereklidir.
Girişimcinin alacağı stratejik kararlar arasında marka tercihi ve markaya yapılacak yatırım gelmektedir. Marka işletmenin görünmeyen-somut olmayan maddi değerlerinden olup, değeri tespit edilerek bilançoda gösterilebilmektedir. Bu sermayenin daha reel biçimde tespitine ve işletmenin değerinin gerçekçi olarak tespitine de yarar.
Girişimcinin Ar-ge ile geliştirip tescillediği, veya başkalarından lisans aldığı patent veya faydalı modeller de rekabette avantaj anlamına gelir. Bunlar sayesinde piyasada Pazar payı sahibi olması ve payını büyütmesi mümkün olacaktır.
İşletmenin kendi yapısı ve gücüne göre hukuk desteği alması kritik bir konudur. Özellikle fikri ve sınai hak danışmanlığı önemlidir. Bir ticari yatırım ve girişimden önce fikri mülkiyet haklarının hesap edilmesi, araştırılması ve öngörülebilecek risklerin elimine edilmesi, son derece büyük faydalar sağlayabilir.
Firmaların sınai mülkiyet hakları konusunda bilinçli davranmaları ve Ar-Ge’ye önem vermeleri; toplam kalite artışı, verimlilik ve karlılık demektir. Sonuçta; küresel olarak ülkemiz bakımından, istihdam, gelişme ve büyümeye katkı sağlanmış olacaktır.

Size Nasıl Yardımcı Olabiliriz?

Marka, Patent ve Tasarım Tescili başta olmak üzere, Sınai Mülkiyet Haklarına ilişkin tüm işlemlerinizde Destek Hep Yanınızda…

HİZMETLERİMİZ

Marka, Patent ve teknolojik gelişmeler hakkında güncel haberleri takip edin...

MarkArt

Marka Bulma
Sanatı...
Bilgi Al

Marka

En Değerli Mülkünüz Markanız...
Bilgi Al

Patent

Patentle daha çok kazanın!
Bilgi Al

Coğrafi İşaret

Şehriniz
Değeriniz Olsun!
Bilgi Al

Tasarım

Farkınız, tasarımınız!
Bilgi Al

Marka Değerleme

Ölçülmeyen değer,
büyüyemez!
Bilgi Al

Marka

En Değerli Mülkünüz Markanız...
Bilgi Al

Patent

Patentle daha çok kazanın!
Bilgi Al

Coğrafi İşaret

Şehriniz
Değeriniz Olsun!
Bilgi Al

Endüstriyel Tasarım

Farkınız, tasarımınız!
Bilgi Al

Marka Değerleme

Ölçülmeyen değer, büyüyemez!
Bilgi Al

MarkArt

Marka Bulma
Sanatı...
Bilgi Al